Wawacan

 Wawacan 

ku Gusniawan Sastrawiguna, S.Pd., Gr.

Pedaran Ngeunaan Wawacan

Nurutkeun étimologi, wawacan nyaéta élmu nu maluruh asal-usul katut robahna harti kecap, kecap wawacan téh asalna tina “waca” atawa “baca”. Tuluy robah jadi “wawacan”. Hartina kira-kira bacaan, atawa sagala rupa nu dibaca.

Dina sastra, wawacan téh mangrupa salasahiji hasil karya sastra buhun nu ditulis dina wangun dangding. Ku sabab ditulis dina wangun dangding, susunan basana dumasar kana patokan pupuh. Pupuh nu sok mindeng digunakeun nyaéta pupuh Asmarandana, Sinom, Dangdanggula, Kinanti, Durma, jeung Pangkur. Dipakéna éta pupuh téh gumantung kana adegan atawa kajadian nu keur lumangsung.

Ku kituna bisa dicindekkeun, yén wawacan téh nyaéta carita nu didangding, ditulis dina wangun puisi pupuh. Lantaran wangunna dangding, macana sok ditembangkeun, saluyu jeung pupuhna. Nu matak di sagigireun seni sastra, wawacan téh kaasup seni tembang, sarta ka tukang-tukang mah mindeng diulem jeung dipintonkeun dina acara-acara husus. Upamana baé dina upacara tujuh bulanan, geus ngalahirkeun, nyunatan, gusaran, hajat laut, jeung sajabana. Biasana mah sapeuting jeput, ti bada isa nepi ka subuh.

Nurutkeun paraahli, gelarna wawacan dina sastra Sunda téh lantaran pangaruh tina sastra Jawa. Asupna kana sastra Sunda mah kira-kira dina mangsa kadua abad ka-19. Waktu harita tatar Sunda diéréh ku Karajaan Mataram (Islam). Parabupati Sunda, utamana nu di wewengkon Priangan, wajib séba ka Mataram. Ayana di Mataram téh tara sakeudeung-sakeudeung. Balikna mawa sawatara adat – cahara di ditu ka tatar Sunda. Salian ti éta, teu saeutik deuih pangagung urang Mataram nu ditempatkeun di tatar Sunda. Pangaruhna dina widang sastra, urang Sunda mimiti wanoh kana guguritan jeung wawacan.

Salian ti paraménak, paraulama ogé boga andil nu pohara gedéna asupna wawacan kana sastra Sunda. Sabab kalolobaanna ulama atawa ajengan nu boga pasantrén di tatar Sunda saméméhna kungsi masantrén di Mataram. Salasahiji buktina, nepi ka kiwari masih kénéh kapanggih wawacan-wawacan nu ditulis ku aksara Arab (Pégon) di pilemburan. Eusina mangrupa da’wah Islamiyah.

Dina kahirupan masarakat Sunda, aya kabiasaan mandiri dina nembangkeun wawacan, nyaéta dina hiji riungan. Nembangkeunana dibedaskeun, disebutna seni beluk. Baheula mah ampir di unggal wewengkon aya rombongan (group) kasenian beluk. Sarombongan téh diwangun ku opat nepi ka tujuh urang. Bédana jeung maca wawacan nu biasa, sakapeung sok diheureuykeun. Biasana mah kapeutingnakeun, meujeuhna nu lalajo tarunduheun. Hanjakalna ayeuna mah, boh ngawawacan biasa, boh seni beluk, beuki langka kapanggih.

Pangarang wawacan jeung karyana

1.        Rd. Demang Brawidjaja: wawacan Petikan Badayatussalik.

2.        R. Haji Muhamad Musa: Wawacan Raja Sudibya, Wawacan Panji Wulung, Wawacan Sarébu Sawengi, Wawacan Ali Muhtar, Wawacan Secanala.

3.        H. Abdulsalam: Wawacan Rengganis.

4.        R.A.A. Martanagara: Wawacan Batara Rama, Wawacan Angling Darma, Wawacan Babad Sumedang.

5.        M. K. Harjakusumah: Wawacan Dipati Ukur, Wawacan Dipati Imbanagara.

6.        Tubagus Jayadilaga: Wawacan Kidung Sunda, Wawacan Lenggang Kancana.

7.        R. Suradiredja: Wawacan Purnama Alam.

8.        M. Sastradiredja: Wawacan Prabu Udayana, Wawacan Prabu Damarwulan.

9.        R. Méméd Sastrahadiprawira: Wawacan Endén Saribanon, Wawacan Mahabharata.

10.    Engkawijaya: Wawacan Nyai Sumur Bandung, Wawacan Lutung Kasarung.

11.    M. A. Salmun: Wawacan Ciung Wanara, Wawacan Munding Laya di Kusumah, Wawacan Ékalaya Palastra, Wawacan Mintaraga, Wawacan Asmara Dahana, Wawacan Déwa Ruci.

12.    R. Haji Hadijah Mahtum: Wawacan Rusiah nu Kasép.

13.    O. Jun: Wawacan Nimu Luang tina Burang.

14.    Margasulaksana: Wawacan Roro Mendut.

15.    Mas Kartadinata: Wawacan Rasiah Priangan, Wawacan Kangjeng Pangéran Sumedang.

Salian ti éta, aya deui wawacan nu teu kanyahoan nu ngarangna, di antarana baé: Wawacan Sulanjana, Wawacan Amir Hamzah, Wawacan Paras Nabi, Wawacan Gusti Patimah Dibabarkeun, Wawacan Ahmad Muhamad, Wawacan Ogin Amar Sakti, Wawacan Rangga Wulung, Wawacan Jaka Mursada, Wawacan Suryaningrat, Wawacan Jaka Barjah, Wawacan Walangsungsang, Wawacan Batara Kala, jsb.

Aya deui wawacan nu kungsi populér dina jamanna, nepi ka mindeng dibaca, di antara: Wawacan Rengganis, Wawacan Purnama Alam, Wawacan Ahmad Muhamad, Wawacan Kéan Santang, Wawacan Mundinglaya, Wawacan Déwi Sri, Wawacan Layang Syéh Abdul Kodir Jaélani, jeung Wawacan Panji Wulung.

Pék ku hidep baca sing imeut sempalan wawacan di handap!

PRABU JAMPANG MANGGUNG

 

Prabu Jampang Manggung téh nami aslina mah Pangéran Sanghyang Borosngora, putra ka-2 (dua) Adipati Singacala (Panjalu) Prabu Cakra Déwa (Putra Sedang Larang, putu Ratu Prapa Selawati) ti Permesuri Nyai Putri Ratu Sari Pramana Déwi, putri ka 6 (genep) Adipati Wanaperi Sang Aria Kikis nu Silsilahna ti Panjalu jenengan Raja Talaga, jadi anjeunna téh minangka sadérék misan Dalem Cikundul. Pangéran Sanghyang Borosngora gaduh sadérék 4 (opat) urang. Ti yuswa 14 (opatwelas) taun, anjeunna boga pancén ti nu jadi ramana sangkan jarah ka puseur Syahadat nyaéta Mekah.

Dina bulan Safar taun 1101 Hijriah Sang Hyang Borosngora dugi deui ka lemah cai, lalampahan ka Tanah Suci Mekah kénging 6 (genep) taun.

Sang Hyang Borosngora kénging jujuluk Syéh Haji Sampulur Sauma Dipa Ulama lajeng mulih ka Singacala mendakkan sepuhna tos pupus. Dina ati sanubarina anjeunna hoyong sasarengan sareng rahayat Pajajaran Girang. Nalika neuleuman Cahaya Al-Quranulkarim, anjeunna kénging muhibbah ka Nagri Sancang sareng Tanah Jampang.

Dina Windu kahiji anjeunna silaturahmi ka tempat karuhunna di Karantenan, di Gunung Sawal nagri Sancang Parakan Tilu – Kandang Wesi Gunung Wayang jeung Gunung Kendan (Galuh Wiwitan), ogé Dayeuh Kolot (Sagalahérang) Nagri Wanayasa Raja Mantri Bayabang nepangan Kiai Naga Sastra Paringgalaya (kiwari Waduk Jatiluhur), teras wangsul deui ka Gunung Wayang.

Windu Kadua anjeunna angkat ka Jampangwétan, Gunung Patuha, Gunung Pucung, Pugur, Pasir Béntang, Gunung masigit, Pager Ruyung, Pagelaran, Jampangtengah, Curug Supit, Cihonjé, Teluk Ratu, Gunung Sunda, Cipanengah, Cicatih. Salajengna jarah ka Salaka Domas di Sela Kancana, Cipanengah, jeung Cimandiri.

Sedengkeun windu Katilu mah ka Jampangtengah madépokan di girangeun walungan Cikaso, Taman Mayangsari (kuta jero), Jampangkulon. Didieu anjeunna kamashur jenengan Haji Soléh sareng Haji Mulya. Sabada windu ka-3 (tilu) lajeng mulih ka Cipanengah, Gunung Rompang. Anjeunna di éta tempat téh disebut Syéh Haji Dalem Sepuh.

  Syang Hyang Borosngora nikah ka salah saurang parawan yatim, incu angkatna Kanjeng Kiai Cinta Linuwih di gunung Wayang. Incu Kangjeng téh nyaéta turunan Sénapati Amuk Murugul Sura Wijaya, Mantri Agung Mareja, wakil Sri Maharaja Pajajaran wewengkon Cirebon Girang sareng Cirebon Tengah.

Dina windu ka 3 (tilu) kagungan 2 (dua) putra nyaéta Hariang Sancang Kuning jeung Pangéran Hariang Kancana. Alkisah Sang Hyang Borosngora dipaparin yuswa panjang, anjeunna pupus saparantos ti Gunung Rompang sarta dimakamkeun di hiji tempat di sisi walungan Cileuleuy, Kampung Langkob Désa Ciambar Kacamatan Nagrak Sukabumi.

Anapon putra cikalna Hariang Sancang Kuning napak tilas sepuhna ka Pajajaran Girang jeung Pajajaran Tengah, lajeng ka Singacala (Panjalu), dugi ka pupusna sarta dimakamkeun di Cibungur kidul Panjalu. Hiji turunanna nu kasohor nyaéta Radén Alit atanapi Haji Perwatasari nu tegen merangan panjajah nepi ka kawentar tukang barontak nu dipikasieun disebut “Karaman Jawa”.

Sedengkeun Pangéran Hariang Kancana janten Adipati Singacala lejeng ngalih ka Panjalu, pupusna jeung dimakamkeun di Giriwana Kusumah, Situ Panjalu.

Wallahu Alam.