CARITA PONDOK

 CARITA PONDOK

ku Gusniawan Sastrawiguna, S.Pd., Gr.

Wangenan Carita Pondok Sunda

Sabada maca tilu conto carita pondok di luhur, naha Sadérék bisa nyindekkeun naon ari carita pondok téh?

Carita pondok téh carita nu pondok nu nyaritakeun hiji idé nu gembleng. Carita pondok mah carita nu singget, padet, lengkep, gumulung, jeung utuh. Sakumna unsur tina hiji carpon kudu pageuh kaiket dina ngahijina jiwa nu carita, pepel, jeung lengkep. Malah ceuk kamandang Ajip Rosidi mah, carpon mah ulah kurang ulah leuwih, komo bari teu urgén mah kana maksud sagemblengna nepi ka kudu dipiceun (Tarigan, 1984: 176). Berg Esenwein dina bukuna What is the Short-Story?, méré wangenan yen. “A short-story is a brief, imaginative narrative, unfolding a single predomination incident and a single chiep character, it contains a plot, the détails of which are so compresses, and the whole tréatment so organized, as to produce a single impression” (Koswara, 2003).

Éta wangenan téh disaluyu jeung pamadegan Sumardjo jeung Saini K.M. (1988: 30) nu ngébréhkeun yén “carita pondok téh carita nu winangunna prosa turta ukuranna rélatif pondok. Ukuran pondok téh hartina sakeudeung upama dibaca, ukur mikabutuh waktu kurang ti sajam. Salian ti éta, disebut pondok téh pédah ieu génré ukur mibanda éfék tunggal, karakter, plot, jeung Sétting nu kawatesanan, henteu loba rupana, jeung alurna teu kompléks.”

Isnéndés (2010: 29) nyebutkeun yén carita pondok téh karangan tinulis fiksi atawa rékaan nu galur caritana rélatif basajan. Hal éta lantaran jumlah kajadian caritana henteu réa; museur kana hiji kajadian, tur palakuna ukur dua atawa tilu urang. Salian ti éta, jejer jeung latar (Sétting) carita pondok mah napak dina alam kahirupan kiwari, béda jeung dongéng.

Nugroho Notosusanto dina Tarigan (1984: 176) nétélakeun yén carita pondok téh carita nu panjangna kurang-leuwih 5000 kecap nu museur jeung lengkep sagemblengna. Tapi dina tradisi literasi Sunda mah carita pondok ilahar panjangna 7.500 kecap. Dina kasusastraan Sunda, carpon téh ukuran karanganana ku kaca (halaman) nyaéta antara 4-6 kaca 1,5 spasi. Di Barat merenah disebut short short story. Upama make standar Manglé nu disebut carita tilu bagian téh ilaharna 10-15 kaca, carita dua bagian téh biasana 7-10 kaca. Carita dua bagian ieu nu meujeuhna disebut short story di Barat, sedengkeun carita tilu bagian éta leuwih merenah disebut long short story (malah di leuwih ti 15 kaca) (Isnéndés, 2010: 29). 

Conto carita pondok nu ditransformasi

Ciri-ciri Carita Pondok Sunda

Ciri-ciri carita pondok nyaéta kieu.

1.        ciri utamana: lengkep, utuh, inténsif (brevity, unity, intensity);

2.        unsur utamana: adegan, tokoh, jeung gerak (scene, character, action);

3.        basana kudu seukeut, sugestif, jeung matak ngirut nu maca (incisive, suggestive, alert);

4.        kudu ngandung interprétasi boh langsung boh teu langsung;

5.        ngahudang éfék tunggal ka nu macana;

6.        kudu matak kataji, keuna kana manah nu satuluyna keuna kana pamikiran;

7.     kudu aya detil-detil jeung kajadian nu dihaja pikeun nimbulkeun pertanyaan dina pikiran nu maca;

8.        kajadian dina carita pondok kudu ngawasa jalan carita satuluyna;

9.        palakuna utamana kudu museur; saurang;

10.     nimbulkeun kesan; nepi ka tuluy dipiinget;

11.     gumantung kana hiji situasi;

12.     imprésina tunggal;

13.     éfékna museur; buleud;

14.     ngasongkeun émosi tunggal;

15. Jumlah kekecapan kurang tina 10.000 kecap (Morris; Lubis; Brooks; Notosusanto dina Tarigan (1984: 177-178).

 Rupa-rupa Carpon

Dina paragraf saméméhna geus dijéntrékeun, aya tilu rupa carita pondok upama ngeunteung ka Barat mah, nyaéta short-short-story, short-story jeung long short-story. Sanajan tiluanana gumulung dina carita pondok, tapi tina wangunna nu katara, istilah-istilah ieu nu bisa nerangkeunana.

Wangenan ieu téh jadi rupa carpon mun nilik tina ukuran lobana kecap. Ieu hal téh diilhaman ku kamandang Richard Summers nu nétélakeun yén:

“There are two reguler length for short-stories: 3.000 to 3.500 words --- and 5.000 words --- the latter more common. A few magazines prefer the 6.000 to 8.000 words story. Novélletes are stories running anywhere from 12.000 to 30.000 words, while so colled magazines “Novéls”--- often extended short-stories --- vary from 35.000 to 60.000 words. The everage Novél in book form is usually about 100.000 words in length.”

Tah kitu wangenan carita pondok téh. Bapa miwah Ibu guru tiasa milari literature séjén pikeun mikapaham jeung lenyepan kana carita pondok.

Salian ti rupa-rupa carita pondok disawang tina wangunna, aya klasifikasi carita pondok dumasar kana ajénna, nyaéta carita pondok sastra jeung carita pondok hiburan. Carita pondok nu kaasup kana nu mibanda ajén sastra tangtuna carita pondok nu nyumponan norma-norma tungtutan tina seni sastra. Anapon carita pondok nu kaasup carita hiburan tujuanna ukur ngahibur wungkul.

 Struktur Carita Pondok Sunda

Struktur carita pondok Sunda teu jauh jeung Novél Sunda. Unsur-unsur utama nu aya dina carita pondok: téma, galur, penokohan. Salian ti éta lantaran carpon mah carita nu pondok, ku kituna sangkan mincut nu maca, puseur sawangan (sudut pandang) tokoh kacida pentingna dina carpon. Satuluyna basa kudu mikat nu maca, jadi unsur basa jadi hal nu penting dina carita pondok.

Dina carita pondok, aya pertanyaan-pertanyaan nu bisa dijadikeun padoman pikeun ngarakrak éksprésif-sugéstifna hiji carita pondok. Ieu pertanyaan téh bisa dilegaan deui ku urang dina prak-prakanna.

1.         Téma

a.      Naon Téma carita pondok?

b.     Naha éta téma ajeg, saluyu jeung bebeneran nu dipuhit ku masarakat réa?

2.         Puseur Sawangan

a.      Tina puseur sawangan saha éta carita pondok téh dicaritakeunana?

b.     Naha éta puseur sawangan téh konsékwén dina éta carita?

3.         Tokoh

a.      Naha tokoh jeung penokohan dipintonkeun langsung ku pangarangna? Boh nyaritakeun sifat-sifatna atawa pikiran- pikiranna?

b.  Naha tokoh jeung penokohan dipintonkeun sacara teu langsung, misalna tina dialog, paripolah, jeung réaksi-réaksi tokoh?

c.  Naha éta tokoh-tokoh téh réal; nyata? Naha éta tokoh téh digambarkeunna hirup atawa sabalikna?

d. Naon sabenerna nu dipikahayang ku para tokoh dina carita pondok, ku naon maranéhna hayang ngahontal tujuanna?

e.      Kumaha patalina para tokoh jeung téma carita?

4.         Galur

a.   Kajadian naon nu dipilih pikeun ngayonan carita?

b.  Naha aya hubungan nu wajar jeung hadé antara téma jeung rupa- rupa insidén nu geus dipilih pikeun jalanna carita?

c.  Naha insidén éta nu disebut jeung dipilih pikeun ngayonan jalanna carita? Naha henteu kajadian séjén, misalna, nu diasongkeun dina éta carita supaya jalan caritana béda?

d.  Naha éta kajadian-kajadian téh disusun sahadé-hadéna nepi ka aya puseur jeung tujuan nu rék dihontalna?

e.  Naha éta kajadian-kajadian téh wajar, hirup, jeung ngandung maksud nu merenah dina sagemblengna carita?

5.         Basa

a.  Naha basa nu dipaké dina éta carita pondok seukeut, lincah, jeung sugéstif; ngandung daya nu mangaruhan ka nu maca?

b.   Gaya basa naon waé nu digunakeun dina éta carita pondok?

c.  Naha dipakéna gaya basa téh wajar jeung hirup atawa artifisial jeung nganyari-nyari?

Éta pertanyaan-pertanyaan nu bisa dijadikeun padoman ku urang dina ngarakrak unsur carita pondok bari dilegaan jeung dirinci deui nepi ka hal-hal bubukna.

Kamekaran Carita Pondok Sunda

Carita pondok Sunda mimiti gelarna awal abad ka-20, dina majalah Parahiyangan taun 1929. Sataun ti harita, taun 1930, gelar buku kumpulan carpon Sunda munggaran nu judulna Dogdog Pangrewong karya pangarang nu inisialna G.S., sedengkeun nu medalkeunna Balai Pustaka.

Numutkeun Rosidi (1966: 102) upama urang maca judul éta buku, katitén yén pangarang kalawan sadar henteu nempatkeun maneh salaku pangarang, tapi ukur jadi pangréwong, néwo-néwo wungkul. Malah dina panganteurna, pangarang nétélakeun yén nulis carita lucu teh pikeun panglipur lara nu macana.  Ieu  buku  kumpulan  carpon  téh  eusina tujuh carita lucu. Lulucon nu ditulis ku G.S. dina carita-caritana patali jeung suasana   alam   harita   jeung   sawanda   jeung   dongéng-dongéng   samodél  “Si Kabayan”. Hal éta katitén dina carpon nu judulna “Angeun LOdéh”. Tapi sanajan kitu, dina carpon séjénna G.S. hasil nyampakkeun éksistensi dirina salaku pangarang nu mahér dina guguyon, ogé mahér ngagambarkeun watek jeung suasana ku paguneman-paguneman hégar.

Gelarna carpon Sunda méh bareng jeung gelarna carpon di Jawa nu dimuat dina majalah Kejawén taun 1929 – 1930. Dina éta majalah sering midang carita humor atawa prosa singget nu ditilik tina struktural mah mirip jeung carpon. Kitu deui dina gelarna carita pondok dina sastra Indonésia méh saentragan, tapi genep taun béh dieu, taun 1936. Éta kumpulan carpon téh judulna Téman Duduk karya

M. Kasim. Ku kituna, carita pondok dina sastra Sunda jeung Jawa leuwih tiheula genep taun batan carita pondok dina basa nasional.

Kumpulan carita karya G.S. atawa M. Kasim, duanana bisa dianggap rawayan nu matalikeun dunya dongéng-dongéng lucu nu populér di masarakat rakyat nu geus hirup mangabad-abad dina wangun lisan, jeung dunya carpon, nu kaasup genré sastra modéren dina sastra Sunda jeung sastra Indonésia. G.S. dan M. Kasim salaku perintis, nu mitembeyan nu nulis carpon, boh dina basa Sunda boh dina basa Indonésia (Rosidi, 1966: 103).

Tilu puluh taun ti harita, taun 1959 gelar buku kumpulan carpon Sunda nu judulna Carita Biasa karya R.A.F., disusul ku Hujan Munggaran (1960) karya Ajat Rohaédi, jeung Papacangan (1960) karya Rusman Sutiasumarga. Kitu deui dina sastra Indonésia, ti sabarang gelarna Téman Duduk (1936) karya M. Kasim disusul ku kumpulan carpon séjénna, Kawan Bergelut (1938) karya Suman Hs, Dari Lembah Kahidupan (1940) karya Hamka, Dari Avé Maria ke Jalan Lain ke Roma (1948) karya Idrus, Yang Terhempas dan Yang Terkandas (1951) karya Rusman Sutiasumarga, Si Jamal (1950) karya Mohtar Lubis, Kerétakan dan Ketegangan (1956) karya Achdiat K. Miharja, jeung réa-réa deui. Nepi ka kiwari ratusan buku kumpulan carpon geus dimedalkeun.

Prosés asupna carpon kana pentangan sastra Sunda mulus jeung teu aya nu nolak ku masyarakat Sunda, tétapi langsung ditarima dina kahirupan sastra Sunda, malah nepi ka kiwari mekar kalawan nyugemakeun. Média nu jadi lahan sumebarna carita pondok nya dina majalah, koran, jeung internét,  kiwari mah. Misalna waé, baheula aya majalah Sunda: Warga (1951),   Sunda  (1952),

Candra (1954), Kujang (1956), Manglé (1957), Kiwari (1957), Sari (1962), Langensari (1963), Mingguan Sunda (1966),

Hanjuang (1971), Gondewa (1972), Giwangkara (1973), dan Galura (1974). Tina média ieu, carpon-carpon Sunda dimuat jeung dipublikasi nepi ka dipikawanoh ku masarakat pamacana. Média nu masih hirup nepi ka kiwari nya Manglé, Giwangkara, Kujang, jeung Galura. Ditambahan ku Suara Daérah, Cupumanik, Sunda Midang, jeung réa-réa deui nu teu kacatet.

Ieu béréndélan pangarang carpon Sunda di antarana waé: Syarif Amin, M.A. Salmun, Caraka, Ki Umbara, Wahyu Wibisana, Iskandarwassid, M. Rustandi Kartakusumah, Duduh Prawiraatmaja, Saini K.M., Karna Yudibrata, Min Resmana, Yus Ruyana, Abdulah Mustappa, Ahmad Bakri, Kis WS., Djohar Éfsa, Usép Romli H.M., Adang S., Éddy D. Iskandar, Godi Suwarna, Béni Setia, Taufik Faturohman, Budi Rahayu Tamsyah, Ahmad Bakri, Cécép Burdansyah, Ahmad Hadi, Ano Karsana, jeung réa-réa deui. Anapon pangarang wanoja di antarana: Tini Kartini, Ningrum DjulAéha, Aam Amilia, Ami Raksanagara, Sum Sudarsono, Holisoh M.É., Yooke Tjuparmah, Tétty S. Nataprawira, Mumun Munayah, Tétti Hodijah, Nita Widiati, Risnawati, Chyé Rétty Isnéndés, E.D. Jénura, Tiktik Rusyani, Firda Aulia, Dian Wulan, jrrd.

Para pangarang téh guyub dina organisasi-organisasi sastra, saperti: PPSS, PATREM, kiwari aya P13 nu diasuh ku Aam Amilia.

Tabel Medalna Carpon Sunda

D E K A D E
1930-an	1940-an	1950-an	1960-an	1970-an	1980-an	1990-an	2000-an nepi ka kiwari
Aya	-	Aya	Aya	-	Aya	aya	Aya

 Tabel 2.3 Hadiah Rancagé pikeun Karya Sastra Sunda Genré Carita Pondok

No	Judul Buku	Pangarang	Tahun
1	Jajatén Ninggang Papastén	Yus Rusyana	1989
2	Halimun Peuting	Iskandarwassid	1990
3	Serat Sarwasatwa	Godi Suwarna	1996
4	Nu Harayang Dihargaan	Darpan A.	1999
5	Geus Surup Bulan Purnama	Yous Hamdan	2006
6	Oléh-oléh Pertempuran	Rukmana HS	2007
7	Sanggeus Umur Tunggang Gunung	Usép Romli HM	2010
8	Halis Pasir	Us Tiarsa	2011
9	Nadran	Ahmad Bakri	2016

https://id.wikipedia.org/wiki/Hadiah_Sastra_Rancage

Panutup

 

Raguman

Carita pondok téh karangan tinulis fiksi atawa rékaan nu galur caritana rélatif basajan. Hal éta lantaran jumlah kajadian caritana henteu réa; museur kana hiji kajadian, tur palakuna ukur dua atawa tilu urang. Salian ti éta, jejer jeung latar (Sétting) carita pondok mah napak dina alam kahirupan kiwari, béda jeung dongéng.

Ciri-ciri carita pondok aya patalina jeung hakékat karya sastra carita pondok. Tilu rupa carita pondok upama ngeunteung ka Barat mah, nyaéta short-short- story, short-story jeung long short-story. Sanajan tiluanana gumulung dina carita pondok, tapi tina wangunna nu katara, istilah-istilah ieu bisa nerangkeun naon bédana. Rupa carita pondok dumasar kana ajénna, aya carita pondok nu ajénna nepi kana karya sastra, aya ogé ngan ukur nepi ka carita pondok nu ajénna hiburan wungkul.

Struktur carita pondok Sunda teu jauh jeung Novél Sunda. Unsur-unsur utama nu aya dina carita pondok: téma, galur, penokohan, latar, puseur implengan, jeung basana nu matak kataji.

Carita   pondok   Sunda   mimiti   gelarna   awal   abad   ka-20,   dina   majalah Parahiyangan taun 1929. Sataun ti harita, taun 1930, gelar buku kumpulan carpon Sunda munggaran nu judulna Dogdog Pangréwong karya pangarang nu inisialna G.S., sedengkeun nu medalkeunna Balai Pustaka. Carita pondok dina sastra Sunda leuwih tiheula genep taun batan carita pondok dina basa nasional; Téman Duduk nu gelarna taun 1936.

Carita pondok Sunda gelar dina média majalah, koran, jeung internét. Kahirupan carita pondok Sunda mulus taya halangan-harungan. Carita pondok Sunda terus ditarulis bari dihadiahan ku Yayasan Rancagé.

diropéa tina sababaraha sumber, utamana tina Racikan Sastra Karya Dedi Koswara